BEILEN – Een volle zaal, veel energie en volop interactie. Zo’n honderd belangstellenden kwamen dinsdag 13 oktober naar scholengemeenschap Volta in Beilen voor een inspirerende lezing van hoogleraar neuropsychologie Erik Scherder. Op uitnodiging van de stichting Fitter Brein en de gemeente Midden-Drenthe nam Scherder het publiek mee in de wereld van het brein, die hij als geen ander toegankelijk maakt voor een breed publiek. Mentale gezondheid, kwetsbaarheid en het belang van moeite doen en jezelf blijven uitdagen. Het kwam allemaal aan bod, met een bijzondere rol voor het damspel.
Geen minuut blijft onbenut in een dag van Erik Scherder. Bovenaan de trap naar de sfeervol ingerichte bovenruimte van Volta werd hij opgewacht door een RTV Drenthe reporter. Of hij live in de uitzending even wilde vertellen wat hij hier kwam doen. “Ja natuurlijk. Nou wat ik wil vertellen is hoe belangrijk cognitieve inspanning is, dus nadenken. In een periode waarin we door AI worden geholpen om juist niet na te denken. We worden te lui en dat is niet goed voor de ontwikkeling van het brein. Dat geldt voor jonge mensen maar ook voor ouderen. Je moet je brein blijven gebruiken, echt moeite doen. Bijvoorbeeld met een denksport als dammen zoals deze week in Beilen. Een ideale combinatie!”
Vervolgens een handdruk en een vriendelijk woordje voor wie hem persoonlijk wilde begroeten, de powerpoint installeren en de professor was er klaar voor.
Een bijzonder jongerenproject
Spreekstalmeester en Fitter Brein promotor Bert Dollekamp heette de bezoekers welkom. Het was een gemêleerd publiek met vertegenwoordigers uit de zorg, het maatschappelijk werk, het onderwijs, maar ook mensen met een eigen verhaal, ouders, damliefhebbers en een aantal jongeren.
Dollekamp attendeerde hen op de bijzondere context. “Met het door damclub Hijken DTC georganiseerde EK zijn we in een omgeving die dammen ademt, terwijl het spel normaal gesproken weinig zichtbaar is. In Midden-Drenthe wordt dammen bovendien gebruikt aan de voorkant van een bijzonder project over mentale gezondheid, waarin de gemeente nauw samenwerkt met de stichting Fitter Brein.”
Wethouder Rico Schans toonde zich enthousiast over die samenwerking. “Mentaal welzijn is voor al onze inwoners belangrijk, maar als gemeente willen we met name jongeren stimuleren om actief mee te doen in de samenleving. Juist voor jongeren die kwetsbaar zijn of moeilijker aansluiting vinden, is het belangrijk dat er mogelijkheden zijn om anderen te ontmoeten, nieuwe ervaringen op te doen en hun talenten te ontdekken. Dat komt de mentale gezondheid ten goede en Fitter Brein helpt ons om daarin concrete stappen te zetten.”
Een introductie die prima aansloot bij het Hoofdgerecht van de bijeenkomst. Het woord was aan professor Erik Scherder.
“Daag het brein voortdurend uit!”
Met die glasheldere boodschap en dito uitleg stimuleerde Scherder de aanwezigen voortdurend om mee te doen en bij de les te blijven. “U moet wel even reageren mensen!” Op zijn kenmerkende energieke manier, met een aanwijsstok in de hand, nam de hoogleraar neuropsychologie de zaal mee in de fascinerende werking van het brein. Hoe houd je je hersenen gezond? Wat gebeurt er wanneer je het brein blijft uitdagen? En wat betekent het wanneer het brein door ziekte of letsel kwetsbaar wordt?
Scherder liet zien hoe belangrijk de verbindingen in onze hersenen zijn. Hij vertelde over de verschillende gebieden in het brein en de witte stof: de verbindingen die ervoor zorgen dat die gebieden met elkaar kunnen communiceren. Juist die verbindingen moeten volgens Scherder worden uitgedaagd en onderhouden. Bewegen, goed slapen, gezond voedsel en vooral moeite doen. Nieuwe dingen blijven leren en daarbij doorbreken van vaste routines helpt om het brein actief en veerkrachtig te houden. Met zo’n actieve leefstijl bouw je een cognitieve reserve op die het proces van ouder worden of een concrete ziekte en tegenslag kan compenseren. Maar ook dan blijft het zaak om niet in een hoekje gaan zitten kniezen, maar het brein te blijven uitdagen.
Een denkspel als dammen is daartoe volgens Scherder uitstek geschikt. Het vraagt om concentratie, vooruitdenken, keuzes maken en problemen oplossen. Iedere nieuwe stelling vraagt opnieuw iets van het brein. Maar Scherder benadrukte dat mentale fitheid breder is dan alleen cognitieve inspanning. Sociale contacten en actief blijven deelnemen aan de samenleving zijn minstens zo belangrijk.
AI maakt ons brein lui
Ook actuele ontwikkelingen werden niet geschuwd. Tijdens de corona epidemie wees Scherder al op de onderschatte gezondheidsrisico’s van teveel zitten (‘het nieuwe roken’). Met anderen maakt hij zich ook grote zorgen over het ongelimiteerde gebruik van AI . ,,Het kan bij gericht gebruik zeker ondersteunend werken. Een gesprek van arts met patiënt bijvoorbeeld kan door AI worden geregistreerd. Maar het gevaar van cognitieve gemakzucht en ‘afnemende intelligentie’ is levensgroot”. Mobiele telefoons en in het algemeen sociale media leiden volgens Scherder tot overprikkeling en daardoor vervlakking. Wanneer technologie te veel van ons denken, onze aandacht of onze inspanning overneemt, dreigt juist de uitdaging te verdwijnen die het brein nodig heeft. De overheid en zeker ook het onderwijs heeft de opdracht om hierin preventief op te treden. Scherder spoort de aanwezigen echter aan om ook zelf in actie te komen. ,,Blijf bewegen, blijf leren, blijf andere mensen ontmoeten en blijf vooral uw eigen brein aan het werk zetten!”
Het verhaal van Lisa
Een bijzonder en persoonlijk moment ontstond toen de 21-jarige topdamster Lisa Scholtens uit Slagharen haar verhaal deelde met de zaal. Zij kreeg eerder dit jaar een hersenbloeding en werkt sinds maart hard aan haar revalidatie. Van dammen op hoog niveau (bij het in volle gang zijnde EK bij Volta zou ze een van de favorieten zijn) veranderde haar leven plotseling in een intensief revalidatietraject, waarin ze stap voor stap werkt aan haar herstel en haar weg terug. Haar persoonlijke verhaal maakte zichtbaar indruk; de emotie was voelbaar in de zaal.
Erik Scherder ging met Lisa in gesprek over haar herstel en de kwetsbaarheid van het brein. Daarbij werd door hem de verbinding gelegd met het Erik Scherder Huis, een initiatief dat jongeren met ernstig hersenletsel ondersteunt bij hun herstel en maatschappelijke terugkeer. Het verhaal van Lisa maakte veel van wat Scherder die ochtend vertelde tastbaar. Het liet zien hoe kwetsbaar het brein ook voor jongeren kan zijn, maar ook hoeveel inzet, geduld en doorzettingsvermogen er bij herstel komt kijken.
Vragen te over voor de professor
Na de lezing en het verhaal van Lisa kregen de bezoekers van Bert Dollekamp alle gelegenheid om hun vragen aan Scherder voor te leggen. Daarvan werd volop gebruik gemaakt vanuit verschillende invalshoeken. Hoogbegaafdheid, hersenletsel, de rol van de school, kunstmatige intelligentie, sociale media, het uitdagen van het brein, ook dammen als spel of sport kwam aan bod. Sommige mensen deelden daarbij een persoonlijke ervaring of frustratie. Scherder schakelde schijnbaar moeiteloos tussen de verschillende vragen en wist ingewikkelde onderwerpen toegankelijk, enthousiast en soms met een gevatte kwinkslag te duiden.
Jongeren actief laten meedoen
Aan het eind van de bijeenkomt werd het door wethouder Schans al aangestipte jongereninitiatief van de gemeente Midden-Drenthe en Fitter Brein nader toegelicht. Projectleider Jacco Keizer vertelde hoe jongeren via het project worden uitgedaagd om actief mee te doen in de maatschappij. “Samen met de gemeente en scholengemeenschap VOLTA willen we jongeren, ook zij die wat kwetsbaarder zijn, de kans geven om hun talenten te ontdekken en nieuwe ervaringen op te doen. Dat doen we heel praktisch, door jongeren te betrekken bij bestaande activiteiten op bijvoorbeeld woonzorglocaties en scholen. Zo krijgen ze de ruimte om te groeien, verantwoordelijkheid te nemen en tegelijkertijd iets voor een ander te betekenen,” aldus Jacco Keizer, die in het project samen optrekt met Dylyp Dijkema van de gemeente.
Dammen wordt daarbij als laagdrempelig middel ingezet. Jongeren gaan onder meer activiteiten organiseren en samen met ouderen dammen. Voor ouderen zorgt het voor ontmoeting, gezelligheid en mentale uitdaging. Zo brengt het damspel verschillende generaties letterlijk tegenover én dichter bij elkaar.
Een presentje voor Erik en Lisa
Ter afsluiting van de bijeenkomst werd Erik Scherder door de organisatie nog even apart in het zonnetje gezet. Namens de EK organisatie overhandigde Jacco Keizer de professor een cheque voor het Erik Scherder Huis. Presentator daagde het publiek met succes uit tot de bijpassende staande ovatie. Namens de stichting Fitter Brein, waarvoor Scherder al sinds de start in 2019 belangeloos ambassadeur is, kreeg Erik van Lisa Scholtens (die zelf als begeleider al jaren actief is), een van het FB logo versierd doosje met attenties). Scherder had al aangekondigd dat hij dat niet mee zou nemen naar zijn volgende afspraak. Maar hem was al ingefluisterd wie hij het doosje mocht overhandigen. En uiteraard was Lisa Scholtens zelf de gelukkige.
Een mooie afsluiting van een bijzonder geslaagde ochtend. Algemeen Fitter Brein projectleider Zainal Palmans: “Het was een groot succes, met enthousiaste mensen die Erik in levenden lijve aan het werk wilden zien. We hadden een heel gevarieerd gezelschap, van ouders en leerkrachten tot mensen uit welzijn en zorg, maar ook damliefhebbers en inwoners uit de omgeving. De energie in de zaal, de vele vragen en de persoonlijke verhalen maakten deze ochtend heel bijzonder. Het laat prachtig zien hoe we met Fitter Brein samen met maatschappelijke instellingen als de gemeente Midden-Drenthe het damspel kunnen inzetten voor mentale gezondheid en sociale binding tussen mensen. Heel fijn ook dat onze oorspronkelijke opdrachtgever Healty Aeging Northern Netherlands Network (HANNN) ons een stabiel plekje in haar brede netwerk heeft bezorgd. We hopen het in ons gestelde vertrouwen te kunnen blijven waarmaken!”
Meer informatie over Fitter Brein en de verschillende projecten is te vinden op www.fitterbrein.nl.